حوزه علمیه دارالمبلغین

تحلیل فقهی و حقوقی «قاعده درأ»

موضوع : تحلیل فقهی و حقوقی «قاعده درأ»
استاد راهنما :
حجه الاسلام و المسلمین خداوردیان
محقق :
احسان سیف
پاییز ۹۱

چکیده :
قاعدۀ «درأ» از جملۀ قواعد فقهیه مهم اسلامى است که فقهاى عظام در موارد فراوان بدان استناد کرده‌اند و مورد پذیرش و تأکید فقیهان عامه و خاصه می باشد و از این حیث جایگاهى اساسى در حقوق جزاى اسلامى دارد.
در این پژوهش قاعدۀ مذکور تحت هشت فصل مورد بررسى قرار مى‌گیرد: مدارک و مستندات قاعده، بررسی واژگان، بررسی تطبیقی معنای شبهه، ملاک در عروض شبهه ( نسبت به صاحب شبهه: متهم و شبهه‌ی قاضی) دایرۀ شمول قاعده(نسبت به انواع شبهه: شبهه‌ی حکمیه و شبهه‌ی موضوعیه)، قلمرو قاعده درأ ( نسبت به انواع مجازات: حدود، تعزیرات ، قصاص و دیات )، ماهیت و حقیقت قاعده درأ، قاعده درأ و نظام حقوقی ـ قضایی ایران‏.
دیدگاه اندیشمندان فقه و حدیث پیرامون سند احادیث «قاعده درء» مد نظر قرار گرفته احادیث «درء» از نظر تمام مذاهب مورد اتفاق است و هیچ گونه تردیدی در سند و صدور و حتی حجیت و دلالت آن وجود ندارد. این قاعده علاوه بر اینکه در شبهات موضوعیه جریان دارد، در شبهات حکمیه نیز جاری است. همچنین به نظر نویسنده قلمرو قاعده تنها حدود به معنای أخصّ نیست، بلکه در مباحث قصاص و تعزیرات و دیات نیز ساری و جاری است. در این قاعده که عقل نیز بدان حکم می کند، قضات مخاطبان قاعده هستند و اعم است از آنکه منشأ آن شبهه عارض بر متهم باشد یا شبهه ای که رأسا برای ایشان ایجاد می شود.
رابطه‌ی قاعده‌ی درء با اصول و قواعد فقهی و حقوقی دیگر و نظرات فقهاء عامه نیز مورد توجه خاص قرار گرفته است. چگونگی انعکاس قاعده‌ی درء درقانون مجازات اسلامی نیز با استناد به مواد مختلف قانونی به بحث گذاشته شده است. نویسنده سعی نموده است تا حد توان از کتب فقهی و اصولی و آرای دانشمندان علم حقوق بهره برد و از طرفی از آرا و نظر‌های دانشمندان مذهب اهل تسنن غافل نماند.